İçeriğe geç
DrBul

Diyaliz Nedir? Hemodiyaliz ve Periton Diyalizi

Diyaliz, böbrekler görevini yapamaz hâle geldiğinde kandaki atıkların ve fazla sıvının temizlenmesini sağlayan bir tedavi yöntemidir. Hemodiyaliz ve periton diyalizinin nasıl yapıldığını, farklarını ve diyaliz sürecinde günlük yaşamı anlattık.

Güncelleme: 7 dk okuma
Diyaliz Nedir? Hemodiyaliz ve Periton Diyalizi
Fotoğraf: Maximilianovich / Pixabay

Diyaliz, böbrekler kanı yeterince temizleyemez hâle geldiğinde, vücutta biriken atık maddelerin ve fazla sıvının yapay yollarla uzaklaştırılmasını sağlayan bir tedavi yöntemidir. Çoğunlukla ileri evre kronik böbrek yetmezliğinde uzun süreli olarak uygulanır; bazı durumlarda ise ani gelişen böbrek hasarında geçici olarak gerekebilir. Diyaliz, böbreklerin tüm işlevlerini tam olarak üstlenemez ancak yaşamı sürdürmeyi ve şikâyetleri hafifletmeyi sağlar. Temel olarak iki türü vardır: hemodiyaliz ve periton diyalizi. Bu yazıda diyalizin kimlere gerektiğini, iki yöntemin nasıl uygulandığını ve diyaliz sürecinde günlük yaşamı bulabilirsiniz.

Böbrekler ne iş yapar?

Böbrekler, kanı süzerek vücutta oluşan atık maddeleri idrarla dışarı atar. Bunun yanında vücuttaki sıvı ve tuz dengesini ayarlar, potasyum ve fosfor gibi minerallerin düzeyini dengede tutar, kanın asit-baz dengesini korur ve kan basıncının düzenlenmesine katkıda bulunur. Ayrıca kan yapımını uyaran bir hormon üretir ve D vitamininin aktif hâle gelmesinde rol oynar.

Böbrek işlevleri ciddi şekilde azaldığında bu görevler aksar. Kanda atık maddeler ve potasyum birikir, vücutta sıvı toplanır, kansızlık ve kemik sorunları gelişebilir.

Diyaliz kimlere gerekir?

Diyalize en sık ihtiyaç duyulan durum, böbrek işlevlerinin geri dönüşsüz biçimde kaybedildiği son dönem böbrek yetmezliğidir. Türkiye'de ve dünyada bu tablonun en sık nedenleri şeker hastalığı ve yüksek tansiyondur. Bunların yanı sıra böbrek iltihapları (glomerülonefritler), polikistik böbrek hastalığı, tekrarlayan böbrek taşları ve idrar yolu tıkanıklıkları da böbrek yetmezliğine yol açabilir.

Diyalize başlama kararı yalnızca tek bir kan değerine göre verilmez. Hekiminiz böbrek fonksiyon testlerinin yanında şikâyetlerinizi, vücuttaki sıvı birikimini, kan potasyum düzeyini ve genel durumunuzu birlikte değerlendirir. Şu durumlar diyaliz ihtiyacını gündeme getirebilir:

  • İlaçlarla kontrol edilemeyen sıvı birikimi ve nefes darlığı,
  • Tehlikeli düzeyde yüksek potasyum,
  • Kanın belirgin asitleşmesi,
  • İştahsızlık, bulantı, kusma, kaşıntı ve halsizlik gibi üremi belirtileri,
  • Bilinç değişiklikleri veya kalp zarı iltihabı gibi ciddi komplikasyonlar.

Ani böbrek hasarında, örneğin ağır enfeksiyonlar, ciddi sıvı kaybı veya bazı zehirlenmelerden sonra, diyaliz geçici olarak uygulanabilir ve böbrekler toparlandığında sonlandırılabilir.

Hemodiyaliz nasıl yapılır?

Hemodiyaliz, kanın vücut dışına alınarak özel bir filtreden, yani diyalizörden geçirilip temizlendiği ve ardından vücuda geri verildiği yöntemdir. Genellikle bir diyaliz merkezinde, haftada birkaç kez ve her seferinde birkaç saat süren seanslar şeklinde uygulanır. Seans sayısı ve süresi kişinin ihtiyacına göre hekim tarafından belirlenir.

Damar yolu

Hemodiyaliz için kanın yeterli hızda alınıp geri verilebileceği güvenilir bir damar yolu gerekir:

  • Arteriyovenöz fistül: Genellikle kolda bir atardamar ile bir toplardamarın küçük bir ameliyatla birleştirilmesiyle oluşturulur. Olgunlaşması birkaç hafta ile birkaç ay sürebilir. Enfeksiyon ve tıkanma riski daha düşük olduğu için tercih edilen yöntemdir.
  • Greft: Damarlar fistül için uygun değilse, atardamar ile toplardamar arasına yapay bir damar yerleştirilir.
  • Kateter: Boyun veya kasık bölgesindeki büyük bir toplardamara yerleştirilen bir tüptür. Acil durumlarda veya fistül olgunlaşana kadar kullanılır; uzun süreli kullanımda enfeksiyon riski daha yüksektir.

Diyaliz ihtiyacı yaklaşan hastalarda fistülün önceden açılması, acil kateter ihtiyacını azaltır. Bu nedenle böbrek hastalığı ilerleyen kişilerin, fistül açılabilecek koldan kan alınması ve damar yolu açılması gibi işlemler konusunda dikkatli olmaları önerilir.

Seans sırasında ve sonrasında

Seans sırasında tansiyon düşmesi, kas krampları, baş ağrısı veya bulantı görülebilir. Seanslar arasında fazla sıvı alındığında bu şikâyetler daha sık ortaya çıkar. Seans sonrasında yorgunluk hissetmek de sık görülen bir durumdur.

Periton diyalizi nasıl yapılır?

Periton diyalizinde temizleme işlemi vücudun içinde yapılır. Karın boşluğunu ve iç organları saran periton zarı doğal bir süzgeç gibi kullanılır. Küçük bir ameliyatla karına ince ve esnek bir kateter yerleştirilir. Bu kateter aracılığıyla karın boşluğuna özel bir diyaliz sıvısı verilir. Sıvı bir süre karında bekler; bu sırada kandaki atık maddeler ve fazla su periton zarından geçerek sıvıya karışır. Ardından kullanılan sıvı boşaltılır ve yerine yenisi verilir.

Periton diyalizinin iki temel uygulama şekli vardır:

  • Sürekli ayaktan periton diyalizi: Sıvı değişimleri gün içinde birkaç kez, elle ve makineye gerek olmadan yapılır.
  • Otomatik periton diyalizi: Sıvı değişimleri gece uyurken bir makine yardımıyla yapılır; gündüz daha serbest kalınır.

Periton diyalizi evde, hasta veya yakını tarafından eğitim sonrasında uygulanır. En önemli risk, karın zarının enfeksiyonu olan peritonittir. Bu nedenle sıvı değişimleri sırasında el hijyenine ve temizlik kurallarına titizlikle uyulmalıdır.

Hemodiyaliz mi, periton diyalizi mi?

Her iki yöntem de etkili tedavilerdir ve hangisinin seçileceği kişinin tıbbi durumu, yaşam tarzı ve tercihlerine göre belirlenir.

Hemodiyalizin öne çıkan yönleri:

  • İşlem sağlık profesyonelleri tarafından yapılır.
  • Seanslar dışındaki günlerde evde herhangi bir işlem gerekmez.
  • Karın ameliyatı geçirmiş veya periton zarı uygun olmayan hastalar için seçenek olabilir.

Periton diyalizinin öne çıkan yönleri:

  • Evde uygulandığı için merkeze düzenli gitme gerekmez; çalışma ve seyahat planlaması daha esnek olabilir.
  • Temizleme sürekli ve yavaş olduğu için bazı hastalarda vücut daha dengeli kalabilir.
  • Kalan böbrek işlevlerinin bir süre daha korunmasına katkı sağlayabileceği düşünülmektedir.

Her iki yöntemin de olası sorunları vardır. Hemodiyalizde damar yolu enfeksiyonları, fistül tıkanması ve seans sırasında tansiyon düşmesi görülebilir. Periton diyalizinde ise karın zarı enfeksiyonu, kateter çıkış yerinde iltihaplanma, karın içinde sıvı kaçağı ve zamanla periton zarının süzme yeteneğinin azalması gibi sorunlar ortaya çıkabilir. Bu riskler düzenli takip ve tedavi ekibinin önerilerine uyulmasıyla azaltılabilir.

Karar verirken sizinle birlikte yaşayan kişilerin desteği, evinizin koşulları, el becerileriniz ve diğer hastalıklarınız da göz önünde bulundurulur. Yöntem gerektiğinde ileride değiştirilebilir.

Diyaliz sürecinde günlük yaşam

Beslenme ve sıvı

Diyaliz hastalarının beslenmesi kişiye özeldir ve hekim ile diyetisyen tarafından planlanır. Genel olarak dikkat edilen noktalar şunlardır:

  • Sıvı kısıtlaması: Özellikle hemodiyaliz hastalarında seanslar arasında alınan sıvı miktarı sınırlandırılır. Fazla sıvı, ödeme, tansiyon yüksekliğine ve nefes darlığına yol açabilir.
  • Tuz: Tuz susama hissini artırdığı için azaltılmalıdır.
  • Potasyum: Kuru meyveler, muz, portakal, domates ve patates gibi bazı besinlerde bol bulunur. Yüksek potasyum kalp ritmini tehlikeli şekilde etkileyebileceği için bu besinlerin miktarı ayarlanır.
  • Fosfor: Süt ürünleri, işlenmiş gıdalar ve kola türü içecekler fosfor yönünden zengindir; yüksek fosfor kemik ve damar sağlığını olumsuz etkiler.
  • Protein: Diyaliz sırasında protein kaybı olabildiği için yeterli ve kaliteli protein alımı önemlidir.

İlaçlar ve takip

Diyaliz hastaları sıklıkla kansızlık, kemik-mineral dengesi ve tansiyon için ilaç kullanır. Bu ilaçları hekiminizin önerisiyle ve düzenli kullanmanız, reçetesiz ilaç ve bitkisel ürünleri ise hekiminize danışmadan almamanız önemlidir; çünkü pek çok madde böbrekler yoluyla atılır ve vücutta birikebilir. Düzenli kan tahlilleri ile diyalizin yeterliliği ve tedavi ihtiyacı izlenir.

Çalışma, seyahat ve ruh sağlığı

Birçok diyaliz hastası planlama yaparak çalışma hayatını sürdürebilir ve seyahat edebilir. Seyahat öncesinde gidilecek yerde diyaliz imkânı önceden ayarlanmalıdır. Kronik bir tedaviye uyum sağlamak zaman alabilir; kaygı, üzüntü veya umutsuzluk hissi yaşarsanız bunu tedavi ekibinizle paylaşmanız ve gerekirse psikolojik destek almanız faydalı olur.

Böbrek nakli

Uygun hastalarda böbrek nakli, diyalize göre daha iyi yaşam kalitesi sunabilen bir seçenektir. Nakil, canlı bir vericiden ya da beyin ölümü gerçekleşmiş bir bağışçıdan yapılabilir. Nakil için değerlendirme diyaliz başlamadan önce de yapılabilir ve uygun bir canlı verici varsa bazı hastalarda diyalize hiç girmeden nakil gerçekleştirilebilir. Nakil sonrasında organın reddedilmesini önleyen ilaçların ömür boyu, düzenli olarak kullanılması gerekir. Her hasta nakil için uygun olmayabilir; yaş, kalp ve damar sağlığı, enfeksiyonlar ve diğer hastalıklar bu değerlendirmede göz önünde bulundurulur. Bu konuyu hekiminizle erken dönemde konuşmanız önerilir.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Şeker hastalığınız veya yüksek tansiyonunuz varsa böbrek fonksiyonlarınızı düzenli olarak kontrol ettirmeniz önemlidir. Böbrek değerlerinizde bozulma saptandıysa, bacaklarınızda şişlik, idrar miktarında belirgin azalma, sürekli halsizlik, iştahsızlık veya kaşıntı varsa Nefroloji uzmanları tarafından değerlendirilmeniz önerilir. Böbrek yetmezliğinin erken dönemde takibi, hastalığın ilerlemesini yavaşlatmaya ve diyalize planlı bir şekilde hazırlanmaya yardımcı olur.

Diyaliz hastasıysanız şu durumlarda tedavi ekibinize hemen haber verin:

  • Fistülünüzde titreşimin kaybolması, kızarıklık veya şişlik,
  • Kateter çevresinde kızarıklık, akıntı veya ateş,
  • Periton diyalizinde boşaltılan sıvının bulanıklaşması veya karın ağrısı.

Şiddetli nefes darlığı, göğüs ağrısı, çarpıntı veya düzensiz kalp atışı, belirgin kas güçsüzlüğü, bilinç bulanıklığı ya da fistülden durdurulamayan kanama gibi durumlarda vakit kaybetmeden acil servise başvurun veya 112'yi arayın.

Diyaliz, böbrekleri çalışmayan kişilerin yaşamını sürdürmesini sağlayan önemli bir tedavidir. Size uygun yöntemin seçilmesi, beslenme ve sıvı önerilerine uyulması ve düzenli takip ile birçok hasta günlük yaşamını aktif bir şekilde sürdürebilir.

Sık sorulan sorular

Diyalize başlayan biri ömür boyu diyalize girmek zorunda mı?

Ani böbrek hasarında diyaliz geçici olabilir ve böbrekler toparlandığında sonlandırılabilir. Kronik böbrek yetmezliğinde ise böbrek işlevleri genellikle geri dönmediği için diyaliz uzun süreli devam eder. Uygun hastalarda böbrek nakli diyalize alternatif bir seçenektir.

Diyaliz ağrılı bir işlem mi?

Hemodiyalizde fistüle iğne girerken kısa süreli bir acı hissedilebilir, ancak seansın kendisi genellikle ağrılı değildir. Bazı hastalarda kas krampları veya tansiyon düşmesine bağlı rahatsızlıklar olabilir. Periton diyalizinde sıvı verilirken karında dolgunluk hissi görülebilir.

Diyaliz hastaları ne kadar su içebilir?

Bu miktar kişiden kişiye değişir ve idrar çıkışınıza, diyaliz yönteminize ve genel durumunuza göre hekiminiz tarafından belirlenir. Hemodiyaliz hastalarında seanslar arasındaki kilo artışı, sıvı alımının uygun olup olmadığını gösteren önemli bir ölçüttür. Çorba, meyve ve buz gibi sıvı içeren besinlerin de hesaba katılması gerekir.

Periton diyalizi evde güvenle yapılabilir mi?

Uygun eğitimi alan hastalar ve yakınları periton diyalizini evde uygulayabilir. Güvenli uygulamanın temeli el hijyeni ve temizlik kurallarına titizlikle uymaktır. Boşaltılan sıvıda bulanıklık, karın ağrısı veya ateş fark edildiğinde tedavi ekibine hemen başvurulmalıdır.

Bu konuda uzman doktorlar

Yazıda anlatılan şikâyetler için randevu alabileceğiniz hekimler.

Tüm Nefroloji doktorları

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurun.

© 2026 DrBul. Bu yazı 5846 sayılı FSEK kapsamında korunur; kaynak gösterilerek kısa alıntı yapılabilir, tamamı izinsiz kopyalanamaz.